حسين زمانى
10
سفرنامه بخارا ( عصر محمد شاه قاجار ) ( فارسى )
بين سالهاى 1260 - 1259 ه . ق . است كه بنا به دلايلى محمد شاه قاجار سفيرى روانهء بخارا مىنمايد ، با چند مأموريت متفاوت . امير نصر الله نيز همانگونه كه از متن گزارش سفير برمىآيد با حسن نيت و واقعبينى نسبت به سفارشهاى محمد شاه واكنش نشان مىدهد . ظاهرا انگيزهء اصلى محمد شاه قاجار از فرستادن سفير به دربار بخارا سواى مسائلى كه مربوط به مناسبات طرفين مىشد ، مشكلى بود كه براى يكى از اتباع انگليس پيش آمده و شاه قاجار واسطهء حل اين مشكل شد . توضيح اين مطلب آنكه دو تن از مأمورين انگليسى به نامهاى سرهنگ استودارت و سروان آرتور كونولى در پى اشغال نظامى افغانستان توسط فرمانفرماى كل هندوستان در سال 1838 م . براى جمعآورى اطلاعات و احتمالا جلب نظر امير بخارا ، ابتدا استودارت و سپس كونولى روانهء بخارا شدند . اين دو مأمور انگليسى مدتى در بخارا به سر برده و مشغول انجام مأموريت خود بودند ، ولى پس از شكست انگليسيها از افغانها و رفتار مشكوك مأمورين انگليسى در بخارا ، در دسامبر 1841 م . امير بخارا حكم دستگيرى و زندانى كردن آنها را صادر كرد . « 1 » ظاهرا اين دو افسر انگليسى پس از مدّتى به فرمان امير به قتل رسيدند . دولت انگليس هنوز از اين واقعه خبردار نشده بود كه دكتر ژوزف ولف از طرف كميتهاى كه بهمنظور نجات جان استودارت و كونولى تشكيل شده بود بهعنوان واسطه نجات انتخاب شد . ولف مصمّم به انجام چنين مأموريتى خطير پس از رسيدن به ايران به حضور محمد شاه بار يافته و ظاهرا امان نامهاى هم از شاه قاجار گرفته و در سال 1844 . م . روانهء بخارا شد . « 2 » برغم تلاش ژوزف ولف ، امير بخارا به او نيز به ديدهء يك جاسوس انگليسى مىنگريست و در نتيجه او را به زندان انداخت . هر آن امكان صدور حكم قتل ژوزف ولف نيز مىرفت . در اين هنگام سرهنگ شيل مأمور انگليسى در ايران از
--> ( 1 ) . طاهرى ، ابو القاسم : جغرافياى تاريخى خراسان . . . ، ص ، 63 . / محمود محمود : ج 2 ، ص ، 507 - 506 . ( 2 ) . طاهرى ، همان ، همان صفحه .